Dünya gimnastika çempionatında komanda hesabı və ölkələr arasında medal mübarizəsi

Giriş

Dünya gimnastika çempionatı həm fərdi ustalığı, həm də ölkələrin hazırlıq sistemlərini sınağa çəkir. Kişilərin idman gimnastikasında altı alət var: sərbəst hərəkətlər, atla hərəkətlər, halqalar, dayaqlı tullanma, paralel qollar və turnik. Hər biri fərqli bacarıq tələb edir. Dünya gimnastika çempionatı bu bacarıqların hamısını eyni yarışda nümayiş etdirmək üçün idmançılara imkan yaradır.

Parlaq çıxış diqqət çəkə bilər, amma komandanın yekun mövqeyini adətən bütün heyətin sabitliyi müəyyənləşdirir. Bir alətdə itirilən xallar ümumi hesaba birbaşa təsir edir. Buna görə medal mübarizəsində yüksək xal toplamaqla yanaşı, səhvlərdən qaçmaq da vacibdir. Dünya gimnastika çempionatında medal mübarizəsinin gedişinə məhz belə xırda fərqlər təsir göstərə bilər.

Komandalar və idmançılar

Kişilərin çoxnövçülük yarışında gimnastlar bütün alətlərdə çıxış edir. Ölkə komandaları isə heyətin güclü tərəfləri ilə zəif cəhətləri arasında tarazlıq qurmağa çalışır. Komanda hesabı fərdi çıxışların cəmindən yaranır, buna görə məşqçilər hər gimnastın alətlərdəki imkanlarını və risk səviyyəsini nəzərə alaraq plan qururlar. Dünya gimnastika çempionatında bu planın uğuru hər alətdə toplanan xallardan asılıdır.

Komandalar qarşısında seçim var: ən güclü gimnastları hər alətdə maksimum nəticəyə yönəltmək, yoxsa ümumi hesabı qorumaq üçün daha təhlükəsiz proqram seçmək. Fərdi çoxnövçülükdə uğur qazanmaq istəyən idmançının məqsədi komandanın maraqları ilə üst-üstə düşə bilər, amma bu, həmişə belə olmur. Buna görə gimnastların alətlər üzrə bölgüsü də yarış strategiyasının bir hissəsidir. Dünya gimnastika çempionatı zamanı bu qərarlar medal şansına təsir edir.

İdman gimnastikasının beynəlxalq tarixində komanda nəticələri uzun müddətdir mühüm yer tutur. Kişilərin idman gimnastikası 1896-cı il Afina Olimpiadasının proqramına daxil edilib, ilk dünya çempionatı isə 1903-cü ildə keçirilib. Altı alətli format 1952-ci il Helsinki Olimpiadasında tətbiq olunmağa başlayıb. Bu format idmançılardan güc, çeviklik və müxtəlif texnikalara uyğunlaşma bacarığı tələb edir. Dünya gimnastika çempionatı bu ənənənin müasir davamıdır.

Dünya çempionatları Olimpiya illərindən başqa hər il keçirilir. Bu təqvim ölkələrə heyətin inkişafını izləmək və böyük turnirlərdən əvvəl ehtiyat idmançıları sınamaq imkanı verir. Dünya gimnastika çempionatı da komandaların hazırlığını yoxlamaq və yeni idmançılara beynəlxalq təcrübə qazandırmaq üçün mühüm mərhələdir. 2018-ci ilin yarışları və gimnastika ilə bağlı digər qeydlər 2018-ci ildə gimnastika üzrə materialları birləşdirən kateqoriyada yer alır. Belə arxivlər nəticələri dövrün kontekstində qiymətləndirməyə kömək edir.

Azərbaycan gimnastikasının tarixi 1930-cu illərə gedib çıxır. Respublika çempionatı ilk dəfə 1939-cu ildə Bakıda keçirilib. Bu, idmanın ölkədə erkən dövrdən təşkilatlanmağa başladığını göstərir. Dünya gimnastika çempionatında komanda yarışı üçün isə ənənə ilə yanaşı, geniş idmançı seçimi və davamlı beynəlxalq təcrübə də lazımdır.

Valeriy Belenki bu tarixi davamlılığın ən parlaq simalarındandır. O, SSRİ yığmasının heyətində 1989 və 1991-ci illərdə komanda dünya çempionu olub, 1991-ci ildə atla hərəkətlərdə də qızıl medal qazanıb. 1992-ci il Barselona Olimpiadasında Birləşmiş Komandanın tərkibində komanda qızılı və çoxnövçülükdə bürünc medal əldə edib.

Müstəqil Azərbaycanın kişi gimnastikasında fərdi nəticələr də komanda potensialını göstərir. Oleg Stepko 2015-ci ildə Qlazqoda keçirilən dünya çempionatında paralel qollarda bürünc medal qazanaraq Azərbaycanın gimnastika üzrə ilk dünya çempionatı medalını əldə edib. Rio-2016-da Stepko və Petro Pakhnyuk ölkəni təmsil edib. Stepko çoxnövçülük finalına yüksələrək ən yaxşı 24 gimnast arasında yer alıb. Dünya gimnastika çempionatı kimi yarışlarda bu cür fərdi nailiyyətlər ölkənin təmsilçiliyinə diqqət çəkir.

Şakir Şıxəliyev 2012-ci il London Olimpiadasında müstəqil Azərbaycanı kişi idman gimnastikasında təmsil edib. 2019-cu ildə isə İvan Tixonov Ştutqartda keçirilən dünya çempionatındakı çoxnövçülük nəticəsi ilə Tokio-2020 Olimpiadasına vəsiqə qazanıb. Bu nəticələr fərdi kvalifikasiyanın ölkənin beynəlxalq mövqeyinə necə töhfə verdiyini göstərir.

Komanda potensialının başqa bir göstəricisi 2015-ci ildə Bakıda keçirilən Avropa Oyunları oldu. Azərbaycanlı kişi gimnastlar milli komandanın medal hesabına beş medal əlavə etdilər. Stepko bir qızıl, iki gümüş və bir bürünc medal qazandı. Bu uğurlar dünya çempionatında komanda medalına zəmanət vermir, amma heyətin ayrı-ayrı alətlərdə rəqabət apara bildiyini təsdiqləyir.

Açar amillər

Birinci amil çıxışın sabitliyidir. Hakimlər proqramları çətinlik və icra baxımından qiymətləndirirlər. Yüksək çətinlik balı yalnız proqram təmiz yerinə yetiriləndə üstünlüyə çevrilir. Düşmə, əlavə addım və ya ritmin pozulması komanda hesabında ciddi fərq yarada bilər.

İkinci amil alətlər üzrə balansdır. Halqalarda güc və bədənə nəzarət, sərbəst hərəkətlərdə çeviklik, dayaqlı tullanmada sürət və dəqiq eniş, turnikdə isə uçuş elementlərinin keyfiyyəti ön plana çıxır. Ölkə iki-üç alətdə üstün olsa belə, qalanlarında xal itirsə, ümumi hesabda bu üstünlüyü qorumaq çətinləşir. Dünya gimnastika çempionatında medal qazanan ölkə komandaları, adətən, bütün alətlər üzrə balanslı nəticə göstərir.

Üçüncü amil heyətin dərinliyidir. Zədə, yorğunluq və ya bir gimnastın zəif çıxışı ehtiyat variantın əhəmiyyətini artırır. Güclü komanda təkcə ulduz idmançılardan ibarət deyil: hər alətdə etibarlı nəticə göstərə bilən gimnastlar yarış zamanı komandaya manevr imkanı yaradır.

Psixoloji dayanıqlıq və çıxış ardıcıllığı da vacibdir. Gimnastların hansı alətdə və hansı sırada çıxış etməsi isinməyə, bərpaya və təzyiqə uyğunlaşmağa təsir göstərir. Çempionat nəticələri həm texniki səviyyəni, həm də komandanın səhvdən sonra necə toparlandığını əks etdirir. Dünya gimnastika çempionatının yekun sıralamasında bu amillərin hamısı öz əksini tapır.

Yarışın mümkün ssenarisi

Gimnastika yarışlarında nəticə futbol və ya basketboldakı kimi vahid hesabla müəyyənləşmir. Xallar bir neçə mərhələdə toplanır. Komandalar əvvəlcə bütün alətlərdə çıxış edir, sonra isə idmançılar fərdi çoxnövçülük və alət finallarında mükafatlar uğrunda mübarizə aparırlar. Komanda və fərdi nəticələr bir-biri ilə bağlı olsa da, eyni deyil. Dünya gimnastika çempionatında gimnastika yarışları həm komanda, həm də fərdi mükafatlar uğrunda keçirilir.

Yarışın əvvəlində yüksək çətinlikli proqramlar temp yarada bilər. Lakin həlledici məqam çox vaxt səhvlər yığılanda və ya rəqiblərin qeyri-sabitliyi üzə çıxanda gəlir. Favorit ilk bir neçə çıxışda təmiz proqram göstərsə, təzyiq rəqiblərə keçir. Ancaq bir dəfə yıxılma komandanı qalan alətlərdə daha riskli seçim etməyə məcbur edə bilər.

Turnik və ya paralel qollar kimi texniki cəhətdən çətin alətlərdəki çıxışlar son sıralamanı dəyişə bilər. Lider komandanın üstünlüyü böyük görünsə də, hər çıxış ayrıca hesablandığı üçün nəticə sonadək açıq qalır. Əsas sual budur: hansı ölkə proqramın çətinliyini artırmadan icranı qoruyacaq və təzyiqi idarə edəcək?

Nəticə

Dünya gimnastika çempionatında medal yarışı ölkələrin istedadını, hazırlıq modelini, heyət dərinliyini və səhvlərə reaksiyasını üzə çıxarır. Komanda hesabında bir neçə gimnastın altı alətdə topladığı sabit nəticə bəzən fərdi ulduzun möhtəşəm çıxışından daha qiymətli olur.

Stepko, Belenki və Tixonovun nəticələri Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə uğur qazana biləcəyini göstərir. Növbəti mərhələdə əsas məqsəd bu fərdi təcrübəni hər alətdə etibarlı çıxış edə bilən daha geniş heyətə çevirməkdir. Ölkələr arasında medal mübarizəsində həlledici fərqi çox vaxt ən çətin proqram deyil, ən az itki ilə tamamlanan komanda çıxışı yaradır.